I. Características Básicas de las Peonías ukaxa mä juk’a pachanakwa lurasi
Peonía, “Hada de Flores” ukat “Primero Ministro de Flores” ukham jach’añchatawa, China markan nayra saräwipat uñt’at panqaranakat maynïriwa, walja kutiw “Diosa de Flores de Mayo” sasaw sutichapxi. Nayra pachatpachaw peonías ukanakax munasiñ uñacht’ayi, jichhax Qixi Festival (San Valentín chino) ukan representante panqarapawa. Pétalos ukax obovate ukhamawa, ukat panqaran discopax mä ch’ullqhi copa- ukham uñtatawa. Panqara pachax mayo ukat junio phaxsinakanw utji, panqaranakax jilpachax laphinakan axiles ukanx tallo patapan jan ukax jak’anw jilsu. Nayra peonía kastaxa janq’u panqaranakaniwa niya 5 ukhamaraki 13 pétalos ukanakampi. Jaya pacha-hortícola yapuchawi tuqixa, jichha pacha peonía kastanakaxa wali qamiri panqara saminakapampi jach’añchasipxi, janq’u, rosa, wila, morado, q’illu, ch’uxña, ch’iyara, ukhamaraki walja-saminakani saminakapampi. Panqaranakan diámetropax 10 30 centímetros ukjaruw purispa, yaqhip pä-panqara kastanakax patak patak pétalos ukanirakiwa. Achupax huso-uñt’atawa, ukat jathanakapax kunayman uñtatawa, muyu, jach’a jan ukax puntani.
II. Uñnaqapa ukhamaraki Variedades de Peonías
Peonía ukax panqaranakan qamir saminakapampi ukat kunayman panqaranakan uñt’atawa. Hortícola yapuchañax juk’ampiw ch’amañcht’i, ukat k’achacht’añatakix wali askiwa.
III. Peonías ukan jiltäwipa Peonías ukanakax mä juk’a thaya-ch’amaniwa ukat suma q’uma, q’uma uraqiruw munapxi, suma uma jalsuñapataki. Inti jalsun taqpach qhant’ataw jilxattapxi, ukampis jallupachanx thaya pachanakaw munapxi. Peonías ollas ukanakax jallupachan wali inti jalant tuqinx laphinakaparuw q’añuchapxi, ukat suma ch’amakt’ayañaw wakisi. Peonía saphinakapaxa aychaniwa ukatxa mä juk’a jaya pachanakawa, ukatwa wali suma yapuchañatakixa, suma, suelto, suma-ch’uñu ch’alla laq’a uraqinakaru yapuchañataki. Ukanakax laq’a uraqin jan ukax jisk’a-llaki, umamp phuqhantat chiqanakan ayruntañax jasakiw saphinak ismuñar puriyaspa ukat jiltañapatakix jark’aspawa.